fvlv AvG±`vjb evsjv fvlvi ivÓ¡Ëxq ghÆv`vi
`vweGZ msMwVZ MY-AvG±`vjb| 1947 mvGj DcgnvG`Gk weËwUk kvmGbi Aemvb NGU
‰es fviZ I cvwKÕ¦vb bvGg `ywU Õ¼vaxb ivGÓ¡Ëi R¯Ã nq| Õ¼vaxbZvi ciciB
cvwKÕ¦vGbi ivÓ¡Ëfvlv wK nGe ‰ wbGq cÉk² ˆ`Lv ˆ`q| cvwKÕ¦vGbi ˆK±`Êxq
ˆbZ‡e†±` ‰es D`yÆfvlx eyw«¬Rxexiv eGjb, cvwKÕ¦vGbi ivÓ¡Ëfvlv nGe D`yÆ|
AbÅw`GK cƒeÆ cvwKÕ¦vb ˆ^GK `vwe IGV, evsjvGKI AbÅZg ivÓ¡Ëfvlv KiGZ nGe|
wK¯§ cvwKÕ¦vGbi ˆK±`Êxq miKvi evsjv fvlvi ‰ `vweGK mÁ·ƒYÆi…Gc DGcÞv
KGi| ‰GZ XvKvi Qvò I eyw«¬Rxex gnj Þzº¬ nb ‰es fvlvi eÅvcvGi Zuviv ‰KwU P„ov¯¦ `vwebvgv cÉÕ§Z
KGib; `vwewU nGjv: cƒeÆ cvwKÕ¦vGb wkÞv I miKvwi KvhÆvw` cwiPvjbvi gvaÅg
nGe evsjv Avi ˆK±`Êxq miKvi chÆvGq cvwKÕ¦vGbi ivÓ¡Ëfvlv nGe `ywU evsjv
I D`yÆ|
fvlvmsò×v¯¦
‰B `vweGK mvgGb ˆiGL meÆcÉ^g AvG±`vjb msMwVZ KGi Zgóyb gRwjm| ‰i ˆbZ‡GZ½
wQGjb AaÅvcK Aveyj KvGmg| ò×gv¯¼Gq AGbK AmvÁ·É`vwqK I cÉMwZkxj
msMVb ‰B AvG±`vjGb ˆhvM ˆ`q ‰es ‰Kmgq Zv MY-AvG±`vjGb i…c ˆbq|
AbÅw`GK
cwøg cvwKÕ¦vGb ˆK±`Êxq miKvGii wewf®² ˆdvivGg wkÞvg¯¨x dRjyi ingvGbi
DG`ÅvGM D`yÆGK cvwKÕ¦vGbi ‰Kgvò ivÓ¡Ëfvlv Kivi cÉGPÓ¡v PGj| ‰GZ cƒeÆ
cvwKÕ¦vGbi Qvò-mgvR weÞzº¬ nGq IGV| Zviv evsjvGK AbÅZg ivÓ¡Ëfvlv Kivi
`vweGZ 1947 mvGji 6 wWGmÁ¼i XvKv wek¼we`Åvjq cÉvãGY Qvòmfvi AvGqvRb KGi| mfvi ciI wgwQj-cÉwZev` AeÅvnZ
^vGK| ‰ gvGmiB ˆklw`GK ivÓ¡Ëfvlv msMÉvg cwil` MwVZ nq, hvi Avn»vqK wQGjb
Zgóyb gRwjGmi AaÅvcK bƒi‚j nK f„uBqv| cGii eQi 23 ˆdeË‚qvwi KivwPGZ
AbywÓ¤Z cvwKÕ¦vb MYcwilG`i AwaGekGb cwil` m`mÅG`i D`yÆ A^ev BsGiwRGZ
eîׇZv ˆ`Iqvi cÉÕ¦ve Kiv nq| cƒeÆ cvwKÕ¦vGbi KsGMÉm `Gji m`mÅ axGi±`Êbv^ `î ‰ cÉÕ¦vGe msGkvabx ‰Gb evsjvGKI cwilG`i AbÅZg fvlv Kivi `vwe
Rvbvb| wZwb eGjb, cvwKÕ¦vGbi 6 ˆKvwU 90 jÞ gvbyGli gGaÅ 4 ˆKvwU 40 jÞB
cƒeÆ cvwKÕ¦vGbi, hvG`i gvZ‡fvlv evsjv| wK¯§ cÉavbg¯¨x wjqvKZ Avjx Lvbmn
ˆK±`Êxq ˆbZ‡e†±` ‰es cƒeÆevsjvi gyLÅg¯¨x LvRv
bvwRgDóxb weGivwaZv KiGj ‰ `vwe evwZj nGq hvq| ‰ Lei XvKvq ˆcuŒQGj
QvòmgvR, eyw«¬Rxex I ivRbxwZKiv weÞzº¬ nb| AvRv`-‰i gGZv cwòKvI
axGi±`Êbv^ `Gîi Avbv cÉÕ¦vGe hviv weGivwaZv KGiwQj ZvG`i mgvGjvPbv KGi|
‰ici evsjvGK ivÓ¡Ëfvlv Kivi AvG±`vjb cwiPvjbvi RbÅ ‰KwU bZzb ivÓ¡Ëfvlv
cwil` MwVZ nq, hvi Avn»vqK wQGjb kvgmyj Avjg|
fvlv
AvG±`vjGbi BwZnvGm 1948 mvGji 11 gvPÆ ‰KwU ÕÃiYxq w`b| MY-cwilG`i fvlv-ZvwjKv
ˆ^GK evsjvGK ev` ˆ`Iqv QvovI cvwKÕ¦vGbi gy`Ëv I WvKwUGKGU evsjv eÅenvi
bv Kiv ‰es ˆbŒevwnbxGZ wbGqvGMi cixÞv ˆ^GK evsjvGK ev` w`Gq D`yÆGK ivLvi
cÉwZev`Õ¼i…c Hw`b XvKv knGi mvaviY agÆNU cvwjZ nq| agÆNwUG`i `vwe wQj
evsjvGK cvwKÕ¦vGbi AbÅZg ivÓ¡Ëfvlv ‰es cƒeÆ cvwKÕ¦vGbi miKvwi fvlv wnGmGe
ˆNvlYv Kiv| agÆNGUi cGÞ ‘ivÓ¡Ëfvlv evsjv PvB’ ‰B ˆkÏvMvbmn wgwQj Kivi
mgq kIKZ Avjx, KvRx ˆMvjvg gvneye, kvgmyj nK, Awj Avnv`, ˆkL
gywReyi ingvb, Ave`yj IqvGn` cÉgyL ˆMɵ¦vi nb| Avõyj gwZb, Ave`yj
gvGjK DwKj cÉgyL QvòGbZvI Dî× wgwQGj Ask ˆbb; wek¼we`Åvjq cÉvãGY weivU
mfv nq| ‰KRb cywjGki wbKU ˆ^GK ivBGdj wQwbGq ˆPÓ¡v KiGj cywjGki AvNvGZ
ˆgvnvÁÃ` ˆZvqvnv gvivZÄKfvGe AvnZ nb ‰es ZuvGK nvmcvZvGj fwZÆ Kiv nq|
‰ici 12-15 gvPÆ agÆNU cvwjZ nq|
AvG±`vjGbi
gyGL miKvGii gGbvfve wKQyUv bgbxq nq| gyLÅg¯¨x LvRv bvwRgyóxb QvòGbZvG`i
mGã ‰KwU Pzwî× Õ¼vÞi KGib| ZGe Pzwî×GZ wZwb AGbKàwj kGZÆi mGã ‰KgZ nGjI
evsjvGK ivÓ¡Ëfvlv Kivi `vweGZ ZuvGK ˆKvb wKQyB gvbvGbv hvq wb|
1948
mvGji 19 gvPÆ cvwKÕ¦vGbi MfbÆi ˆRbvGij ˆgvnvÁÃ` Avjx wR®²vn
cƒeÆ cvwKÕ¦vb mdGi AvGmb| wZwb XvKvi `ywU mfvq eîׇZv ˆ`b ‰es `yB RvqMvGZB
wZwb evsjv fvlvi `vweGK DGcÞv KGi ‰Kgvò D`yÆGKB cvwKÕ¦vGbi ivÓ¡Ëfvlv
wnGmGe ˆNvlYv ˆ`b| ‰ mgq mviv cƒeÆ cvwKÕ¦vGbB fvlv AvG±`vjb QwoGq cGowQj|
wR®²vni eî×eÅ ZxeË cÉwZevG`i gyGL cGo| 1950 mvGji 11 gvPÆ XvKv wek¼we`ÅvjGq
ivÓ¡Ëfvlv msMÉvg cwil` MwVZ nq; ‰i Avn»vqK wQGjb Ave`yj gwZb|
1952
mvGji ÷i‚ ˆ^GK fvlv AvG±`vjb ài‚Z½cƒYÆ ˆgvo wbGZ ^vGK| ‰ mgq wR®²vn
I wjqvKZ Avjx Lvb DfGqB ciGjvKMZ| wjqvKZ Avjx LvGbi RvqMvq cvwKÕ¦vGbi
cÉavbg¯¨x nb LvRv bvwRgyóxb| ivR‹bwZK msKU Nbxf„Z nIqvi mGã cƒeÆ cvwKÕ¦vGbi
A^Æ‹bwZK AeÕ©viI AebwZ NGU| cƒeÆ cvwKÕ¦vGbi RbMY gymwjg jxGMi cÉwZ AvÕ©v
nvivGZ ^vGK| 1949 mvGj gvIjvbv Ave`yj nvwg` Lvb fvmvbxi ˆbZ‡GZ½ MwVZ
nq bZzb ivR‹bwZK `j AvIqvgx jxM| cƒeÆ cvwKÕ¦vGb eçbv I ˆkvlGbi Abyf„wZ
ò×gv¯¼Gq evoGZ ^vGK ‰es ‰LvbKvi RbMY ò×GgB ‰B gGZ wek¼vmx nGZ ÷i‚ KGi
ˆh weËwUk mvgËvRÅevG`i RvqMvq ZvG`i DcGi AvGivwcZ nGqGQ bZzb aiGbi AvGiK
DcwbGekev`| ‰ ˆcÉwÞGZ 1952 mvGj fvlv AvG±`vjb ‰KwU bZzb gvòv cvq|
1952
mvGji 27 Rvbyqvwi LvRv bvwRgyóxb KivwP ˆ^GK XvKvq AvGmb| wZwb cΟb gq`vGb
‰K Rbmfvq eGjb ˆh, cÉG`Gki miKvwi KvRKGgÆ ˆKvb fvlv eÅen…Z nGe Zv cÉG`Gki
RbMYB wVK KiGe| wK¯§ cvwKÕ¦vGbi ivÓ¡Ëfvlv nGe ˆKej D`yÆ| mGã mGã ‰i
ZxeË cÉwZwò×qv nq ‰es ‘ivÓ¡fvlv evsjv PvB’ ˆkÏvMvGb Qvòiv weGÞvf ÷i‚
KGib| 30 Rvbyqvwi XvKv wek¼we`ÅvjGq agÆNU cvwjZ nq| 31 Rvbyqvwi AvIqvgx
jxGMi mfvcwZ gIjvbv fvmvbxi mfvcwZGZ½ AbywÓ¤Z wewf®² ivR‹bwZK-mvsÕ•‡wZK
`Gji cÉwZwbwaG`i ‰K mfvq ‘meÆ`jxq ˆK±`Êxq ivÓ¡Ëfvlv msMÉvg cwil`’ MwVZ
nq, hvi Avn»vqK wQGjb KvRx ˆMvjvg gvneye| ‰ mgq miKvi Aviwe niGd evsjv
ˆjLvi cÉÕ¦ve ˆck KGi| ‰i wei‚G«¬I ZxeË cÉwZev` RvbvGbv nq| ivÓ¡Ëfvlv
msMÉvg cwil` 21 ˆdeË‚qvwi (‰KzGk ˆdeË‚qvwi) mgMÉ cƒeÆ cvwKÕ¦vGb
niZvj, Rbmfv I weGÞvf wgwQj AvGqvRGbi wm«¬v¯¦ ˆbq| ‰me KgÆmƒwPi
AvGqvRb Pjvi mgq miKvi XvKv knGi 144 aviv Rvwi KGi mgvGek-ˆkvfvhvòv
wbwl«¬ ˆNvlbv KGi| 20 ˆdeË‚qvwi m®¬Åvq Aveyj nvwkGgi (1905-74) mfvcwZGZ½
ˆK±`Êxq ivÓ¡Ëfvlv msMÉvg cwilG`i mfv nq| 144 aviv AgvbÅ Kiv nGe wK-bv
‰ cÉGk² mfvq w«¼gZ ˆ`Lv ˆ`q ZGe Qvòiv 144 aviv fvãvi mâG͸ AUzU ^vGK|
ciw`b
mKvj 11Uvq XvKv ˆgwWGKj KGjGRi ‰KvsGk AewÕ©Z XvKv wek¼we`ÅvjGqi
AvgZjvq QvòG`i mfv nq| mfv ÷i‚ nGj wek¼we`ÅvjGqi KGqKRb wkÞKmn DcvPvhÆ
144 aviv fã bv Kivi RbÅ QvòG`i AbyGiva KGib| ZGe Qvò ˆbZ‡e†±`, weGkl
KGi Ave`yj gwZb ‰es MvwRDj nK wbGRG`i AveÕ©vGb Abo ^vGK| XvKv knGii
Õ•zj-KGjGRi nvRvi nvRvi Qvò wek¼we`ÅvjGq mgGeZ nq| Qvòiv cuvP-mvZRb
KGi ˆQvU ˆQvU `Gj ‘ivÓ¡Ëfvlv evsjv PvB’ ˆkÏvMvb w`Gq ivÕ¦vq ˆewiGq AvmGj
cywjk ZuvG`i Dci jvwVPvRÆ KGi, QvòxivI ‰ Avò×gb ˆ^GK ˆinvB cvq wb| QvòQvòxiv
cywjGki w`GK BU-cvUGKj ˆQvov ÷i‚ KiGj cywjk Kuv`vGb MÅvm eÅenvi KGi|
weÞzº¬ QvòG`i mvgjvGZ eÅ^Æ nGq MYcwil` fiGbi w`GK AMÉmiiZ wgwQGji Dci
cywjk àwj Pvjvq| àwjGZ iwdK Dwób Avng`, Ave`yj Re»vi,
Aveyj eiKZ (ivÓ¡ËweævGb ‰g.‰ ˆkÉYxi Qvò) wbnZ nq| eü AvnZGK
nvmcvZvGj fwZÆ Kiv nq ‰es ZuvG`i gGaÅ ˆmGò×UvwiGqGUi wcqb Ave`ym mvjvg
gviv hvq| AwnDÍÏvn& bvGg AvU-bq eQGii ‰K wKGkviI ˆmw`b wbnZ nq|
‰
mgq MYcwilG`i AwaGekb emvi cÉÕ§wZ PjwQj| cywjGki àwj PvjvGbvi Lei ˆcGq
MYcwil` m`mÅ gIjvbv ZKÆevMxk ‰es weGivax `Gji m`mÅmn AviI KGqKRb mfvKÞ
ZÅvM KGi weÞz«¬ QvòG`i cvGk `uvovb| AwaGekGb cƒeÆ cvwKÕ¦vGbi gyLÅg¯¨x
bƒi‚j Avgxb evsjv fvlvi `vwei weGivwaZv AeÅvnZ ˆiGL eî×eÅ ˆ`b|
ciw`b
22 ˆdeË‚qvwi wQj MYweGÞvf I cywjwk wbhÆvZGbi w`b| RbZv wbnZG`i MvGqevbv
RvbvRvi bvgvh cGo I ˆkvKwgwQj ˆei KGi| wgwQGji Ici cywjk I wgwjUvwi
cybivq jvwV, àwj I ˆeGqvGbU Pvjvq| ‰GZ kwdDi ingvbmn KGqKRb knx` nb
‰es AGbGK AvnZ AeÕ©vq ˆMɵ¦vi nb| Qvòiv ˆh Õ©vGb àwji AvNvGZ wbnZ nq
ˆmLvGb 23 ˆdeË‚qvwi ‰KwU ÕÆwZÕ¦Á¿ wbgÆvY Kiv nq| 1963 mvGj ‰B AÕ©vqx
wbgÆvGYi RvqMvq ‰KwU Ksò×xGUi Õ©vcbv wbwgÆZ nq|
MYcwil`
evsjvGK cvwKÕ¦vGbi AbÅZg ivÓ¡Ëfvlvi Õ¼xK‡wZ w`Gq ‰KwU wej cvm KGi| 1956
mvj chƯ¦ fvlv AvG±`vjb AeÅvnZ wQj| cvwKÕ¦vb RvZxq cwilG` D`yÆi cvkvcvwk
evsjvGKI cvwKÕ¦vGbi ivÓ¡Ëfvlv wnGmGe AbyGgv`Gbi gvaÅGg ‰B AvG±`vjb Zvi
jÞÅ ARÆb KGi| RvZxq cwilG` welqwU wbGq weZGKÆi (16 ˆdeË‚qvwi 1956) ‰K
chÆvGq ‰i m`mÅ dwi`cyGii AvG`jDwób AvngG`i (1913-1981) ˆ`Iqv msGkvabx
cÉÕ¦ve Abyhvqx evsjv I D`yÆ Dfq fvlvB cvwKÕ¦vGbi ivÓ¡Ëfvlv wnGmGe Õ¼xK‡wZ
jvf KGi|
1952
mvGji ci ˆ^GK 21 ˆdeË‚qvwi gvZ‡fvlvi RbÅ evOvwjG`i ˆmB AvZÄZÅvMGK ÕÃiY
KGi w`bwU D`&hvcb Kiv nq| 1999 mvGji 17 bGfÁ¼i BDGbGÕ•v 21 ˆdeË‚qvwiGK
Av¯¦RÆvwZK gvZ‡fvlv w`em ˆNvlYv KGi| ‰B wm«¬vG¯¦i gvaÅGg Av¯¦RÆvwZK
mÁcÉ`vq evsjvG`Gki fvlv AvG±`vjbGK ‰KwU ghÆv`vi AvmGb AwawÓ¤Z KGi| [ekxi Avj ˆnjvj]
Mɯ©cwé Aveyj gbmyi Avng`, Avgvi ˆ`Lv ivRbxwZi cçvk
eQi, XvKv, 1975; Ave`yj nK, fvlv-AvG±`vjGbi Avw` ceÆ,
XvKv, 1976; e`i‚óxb Dgi, cƒeÆ evOjvi fvlv AvG±`vjb I ZrKvjxb ivRbxwZ,
1g Lí, XvKv, 1979|